بهداشت بلوغ پسران مراحل وخصوصيات آن
بلوغ يک دوره خاص و مشخصي است که از طريق بعضي تغييرات در تکامل و رشد فرد شناخته مي شود . اين تغييرات در هيچ زمان ديگري در طول حيات فرد اتفاق نمي افتد و ويژگيهاي خاصي دارد که مهم ترين آنها عبارتند از :
الف ) بلوغ دوره کوتاهي را شامل مي شود : بلوغ دوره نسبتاُ کوتاهي است و از ۲ تا ۴ سال طول مي کشد و معمولاً به سه مرحله تقسيم مي شود .
مرحله قبل از بلوغ : در اين مرحله صفات ثانويه جنسي پديدار مي شود ( پيدايش مو در صورت پسران و در ناحيه اندامهاي تناسلي هر دو جنس و تغيير آهنگ صدا در پسران ) ولي اعضاء تناسلي و توليد مثل هنوز کاملاً رشد نکرده اند . اين دوره که اوايل نوجواني است سنين ۱۲-۱۰ سالگي را شامل مي شود .
مرحله بلوغ جنسي : در اين مرحله ضمن ادامه بروز صفات ثانويه جنسي ، سلولهاي جنسي هم پيدا مي شوند و اسپرم هاي زنده در ادرار پسران يافت مي گردد . اين دوره که سنين ۱۴-۱۳ سالگي را در بر مي گيرد ، اواسط نوجواني است .
مرحله بعد از بلوغ ؛ در اين مرحله صفات ثانويه جنسي کاملاً ظاهر شده اند و عمل اعضاء تناسلي و توليد مثل کامل است . اين دوره که سنين ۱۹-۱۵ سالگي را شامل مي شود ، اواخر نوجواني است.
ب ) بلوغ زمان تغييرات سريع است : بلوغ يکي از دو مرحله در سرتاسر طول حيات زندگي هر فرد است که با تغييرات مشخص و رشد سريع در همه اندامهاي بدن همراه است . ( مرحله ديگر از دو مرحله ياد شده ، دوره جنيني و شش ماه اول زندگي نوزاد است ) . اين رشد سريع و ناگهاني يک تا دو سال قبل از اينکه پسر يا دختر به بلوغ جنسي برسند شروع مي شود و شش ماه تا يک سال بعد از آن هم ادامه مي يابد ، بنابراين دوره کامل اين مرحله رشد سريع حدوداً سه سال طول مي کشد .
تغييرات ناگهاني و سريعي که هنگام بلوغ اتفاق مي افتد موجب سراسيمه شدن ، دستپاچگي و نگراني نوجوانان مي شود و در خيلي از موارد منجر به بروز رفتارهاي ناهنجار و غيرمطلوبي در آنان مي گردد .
ج ) بلوغ دوره منفي گرايي است : نوجوان در اوايل بلوغ دچار منفي بافي مي شود و نگرش و رفتاري منفي در پيش مي گيرد . جملاتي همچون « نه خودم از پسش برمي آيم » ، به من نگوئيد چه کار بکنم و چه کار نکنم » ، « کاري به کارم نداشته باشيد » در اين دوره به وفور شنيده مي شود . اين روش کوشش جديدي است تا نوجوان به والدين و اطرافيان خود بگويد و بفهماند که جوانان افکار و رفتاري دارند که مربوط به خودشان است . منفي بافي در واقع وسيله اي کلامي براي بيان خشم است . والدين ممکن است در اين مرحله درباره انتخاب دوستان ، همسالان ، آداب معاشرت و اصول و اعتقادات با فرزندان خود مشاجره کنند . بايد بدانيم افراد هر نسل از نظر نوع لباس و آرايش موها وانتخاب دوستان و رفقا با والدين خود اختلاف نظر دارند . البته والدين در طول حيات خود با استفاده از منابع و تجارب فراوان به باورها و اعتقاداتي رسيده اند که به آنها پاي بندند ولي بايد به آرامي وبا قابليت انعطاف پذيري ، خودشان را با شرايط جديد وفق دهند ؛ زيرا در مواردي که نظرها و ارزشهاي والدين به ميزان چشم گيري با عقايد نوجوانان متفاوت باشد احتمال پيدايش تعارض در نوجوان فزوني مي گيرد و او را دچار سردرگمي مي کند که عاقبت خوشي ندارد .
د ) سن رسيدن به بلوغ متفاوت است ؛ بلوغ مي تواند در هر زماني بين ۱۰ تا ۱۹ سالگي اتفاق افتد ، ولي متوسط سن بلوغ در دختران ۱۱ سالگي است و پسران يک يا دو سال بعد از آن به سن بلوغ مي رسند . اين تفاوتها در سن بلوغ به همان اندازه که مربوط به خود فرد است به مسايل اجتماعي هم در هر دو جنس مربوط مي شود .
چون در مراحل بلوغ ( قبل از بلوغ ، بلوغ جنسي ، و بعد از بلوغ ) نوجوان با تغييرات و مشکلاتي مواجه مي شود ، بايد والدين و يا آنان که به نوجوان نزديکند به آرامي و با توضيح کافي او را در جريان اين تغييرات قرار دهند . بروز صفات ثانويه جنسي در مرحله قبل از بلوغ ، اولين انزال ( احتلام ) يعني خروج مني در پسران در زمان بلوغ ، آشنا کردن نوجوانان با مسايلي که در دوره بعد از بلوغ ممکن است براي آنان پيش بيايد ( مانند : استعمال مواد مخدر ، مشروبات الکلي ، مفاسد اجتماعي ، معاشرت و هم نشيني با دوستان ناباب و منحرف ، مشاهده فيلم هاي ويدئويي غيرمجاز و جنسي و ... ) از مواردي است که بايد به آن توجه کافي داشت .
رعايت بهداشت فردي در زمان بلوغ و توجه به احکام شرعي و بجاي آوردن نماز ، روزه ، و غسل در مواقع لازم از ديگر مواردي است که بايد با دقت و بيان روشن براي نوجوانان شرح داده شود .
علل بلوغ
هورمونها باعث بروز بلوغ مي شوند از حدود ۵ سال قبل از بلوغ جنسي ، ميزان کمي از هورمونهاي جنسي توليد و ترشح مي شوند ، که اين ميزان به تدريج در دوران بلوغ افزايش مي يابد و سبب تکامل ساختماني دستگاه تناسيلي و عمل غدد جنسي مي شود .
اين هورمونها از غده اي به نام هيپوفيز که در قاعده مغز قرار دارد و نيز از غدد جنسي ( بيضه ها در پسران و تخمدانها در دختران ) ترشح مي شوند و با تأثيرگذاري بر ساير غدد و اثر متقابل بر يکديگر سبب رشد و تکامل بيضه و ساير اعضاء تناسلي و بروز صفات ثانويه جنسي مي شوند . اين اثرات متقابل در تمام طول حيات باروري افراد ادامه دارد و بتدريج کاهش مي يابد .
بنابراين پيدايش بلوغ بر اثر ترشح هورمونهاي جنسي است و فعاليت هاي هورموني سبب بروز تظاهرات بلوغ مي شود که صفات اوليه و ثانويه جنسي ناميده مي شوند . صفات اوليه جنسي مربوط به مقاربت جنسي و توليد مثل است که در ارتباط با اعضاي دستگاه تناسلي است و صفات ثانويه جنسي شامل رويش موي صورت و ناحيه تناسلي و بم شدن و تغيير آهنگ صدا در پسران و رويش موي ناحيه تناسلي و تغييرات اندامها در دختران است .
در زمان بلوغ هورمونهاي جنسي به تدريج افزايش مي يابند و تغييرات بدني را سبب مي شوند . بنظر مي رسد در سن ۱۶ تا ۱۷ سالگي سطح هورمون مردانه ( تستوسترون ) در خون خيلي زياد مي شود و سپس به آهستگي کاهش مي يابد تا در افراد بزرگسال به ميزان ثابتي برسد .
تغييرات جسمي در دوران بلوغ
هنگام رشد سريع و ناگهاني دوران بلوغ ، از نظر جسماني تغييراتي در نوجوانان به وجود مي آيد که اغلب موجب اضطراب ، دست پاچگي و نگراني آنها مي شود و اگر از اتفاقاتي که براي آنها پيش مي آيد اطلاع و آگاهي نداشته باشند چه بسا اين دل نگرانيها ادامه پيدا کند و در تعدادي از نوجوانان در مراحل زندگي اثرات سوء و زيان باري برجاي بگذارد . به طور کلي چهار تغيير مهم جسمي در نوجوانان پيدا مي شود که عبارتند از :
تغيير در اندازه بدن
تغيير در اندامهاي بدن
رشد و تکامل صفات اوليه جنسي
رشد و تکامل صفات ثانويه جنسي
* تغيير در اندازه بدن
تغيير در اندازه بدن شامل افزايش وزن و طول قد است .
افزايش سريع قد در مراحل اوليه بلوغ اتفاق مي افتد و حداکثر اين افزايش در پسران در ۱۴ سالگي است . بيشترين افزايش طول قد در سال بعد از بلوغ است و بعد از آن سرعت رشد کاهش پيدا مي کند و اين کاهش تا سن ۲۰ و ۲۱ سالگي ادامه مي يابد . به علت دوره طولاني رشد ، قد پسران معمولاً بلندتر از دختران است .
* افزايش وزن
افزايش وزن در هنگام بلوغ فقط مربوط به افزايش چربي نيست ، بلکه به رشد و تکامل استخوان و عضله نيز مربوط است . به همين جهت با وجود اينکه پسران و دختران در دوران بلوغ به سرعت افزايش وزن پيدا مي کنند ، باريک و لاغر و استخواني به نظر مي رسند . در پسران حداکثر افزايش وزن غالباً يک يا دو سال ديرتر از دختران پيش مي آيد و بيشترين مقدار آن در ۱۶ سالگي است و بعد از آن افزايش وزن کمتر است .
البته چاق شدن پسران و دختران در دوران بلوغ هم غير معمول نيست . در نزديک شروع بلوغ در سنين ۱۰ تا ۱۲ سالگي معمولاً در ناحيه شکم ، رانها ، گردن و گونه چربي جمع مي شود ولي بعد از کامل شدن بلوغ و زمانيکه رشد سريع قد شروع مي شود اين چربي ها به تدريج کمتر مي شوند .
* تغيير در اندامهاي بدن
بعضي از نقاط بدن که در سالهاي اوليه زندگي به تناسب خيلي کوچک هستند در زمان بلوغ بزرگ مي شوند ؛ اين حالت بخصوص در بيني ، پاها و دستها بيشتر مشاهده مي شود . به هر حال بيشتر اين تغييرات قبل از بلوغ پايان مي پذيرد .
در کودکان بزرگتر ، در مقابل تنه باريک و بلند ، شانه ها و قسمت تهيگاه ، پهن مي شوند و کمر هم عريض مي شود . ساقها به تناسب بيشتر از تنه رشد مي کنند و فرد در ابتدا بلند به نظر مي رسد به تدريج وقتي تنه کشيده شد و رشد کمر متوقف گرديد ، بدن اندازه و نسبتهاي فرد بالغ را پيدا مي کند .
درست قبل از بلوغ ، رشد ساقها متناسب با رشد تنه نيست و اين حالت تا ۱۵ سالگي ادامه مي يابد . در کودکاني که بلوغ ديررس دارند رشد ساقها براي مدت طولاني ادامه دارد ودر نتيجه اين کودکان ساقهاي بلندتري نسبت به همسالان خود دارند .
خيلي از تغييرات ياد شده در بالا در بازوها هم اتفاق مي افتد و کودکاني که بلوغ ديررس دارند بازوهاي بلندتري دارند . اين تغييرات باعث مي شود يک نوجوان در ابتداي دوران رشد ظاهر متناسبي نداشته باشد .
صفات اوليه جنسي
صفات اوليه جنسي مربوط به فعاليت بيضه ها و آلت تناسلي است . بيضه ها غدد جنسي مردانه و عضو اصلي توليد مثل مرد هستند . اين غدد اسپرم مردانه و هورمون تستوسترون توليد مي کنند و توليد اسپرم در تمام طول حيات مرد ادامه دارد .
بيضه ها در ۱۴ سالگي فقط ۱۰ درصد رشد دارند و بعد ازيک يا دو سال سرعت رشد آنها افزايش مي يابد و سپس کند مي شود به طوري که در ۲۰ تا ۲۱ سالگي اين رشد کامل مي گردد . بيضه ها در هواي گرم از بدن فاصله مي گيرند و برعکس در هواي سرد به بدن نزديکتر مي شوند . به طور طبيعي بيضه سمت راست کمي بالاتر از سمت چپ قرار دارند و بخوبي قابل لمس اند . اگر فردي تورم ، قرمزي يا سنگيني در بيضه هايش احساس کند و يا در هنگام لمس به توده سفتي بربخورد و يا اينکه يکي از بيضه ها را لمس نکند بايد با مشورت والدين خود به پزشک مراجعه کند .
کمي بعد ازآنکه رشد سريع بيضه ها شروع شد رشد آلت تناسلي مشخصاً نمايان مي شود . اولين مرحله رشد طولي است و در تعقيب آن به تدريج بر قطر آلت افزوده مي شود . اندازه آلت تناسلي مانند ساير اندامها از فردي به فرد ديگر متفاوت است . بعضي از نوجوانان از نازکي آلت تناسلي خود نگران اند و براي مدتي اين احساس را دارند که رشد آن عادي نيست و ممکن است نتوانند وظايف زناشويي را انجام دهند ، که البته باور غلطي است .
وقتي اعضاي تناسلي فرد عملاً فعال و بالغ شدند ، در اثر تحريک جنسي آلت تناسلي بزرگ و سفت مي شود که به اين حالت نعوظ مي گويند . علت نعوظ تجمع خون در آلت تناسلي است . بعد از نعوظ ممکن است مني ( مايع لزجي است که حاوي اسپرم يا نطفه مرد است ) از آن خارج شود . اين اولين انزال که يکي از معيارهاي بلوغ است معمولاً در هنگام خواب پيش مي آيد . اگر در مورد انزال چيزي به نوجوان گفته نشده باشد دچار نگراني و اضطراب خواهد شد ، ولي بايد بداند که اين يکي از مراحل رشد و تکامل است وامري طبيعي است که از سلامت وجود او خبر مي دهد و نبايد باعث نگراني شود .
صفات ثانويه جنسي
ظاهر پسران و دختران در مراحل رشد و تکامل دوران بلوغ بطور فزاينده اي با هم تفاوت پيدا مي کند . اين تغيير که معلول رشد تدريجي صفات ثانويه جنسي است آنها را از هم متمايز مي سازد . چون صفات مورد نظر مستقيماً ارتباطي با توالد و تناسل ندارند به آنها ثانويه گفته مي شود . تا وقتي که ظاهر پسر و دختر کودکانه است کششي نسبت به هم ندارند ولي وقتي صفات ثانويه جنسي نمايان شد اين کشش پيدا مي شود .
صفات ثانويه جنسي در مردان عبارتند از :
رويش موهاي زهار ( شرمگاه ) اين موها حدود يک سال بعد از شروع بزرگ شدن بيضه ها و آلت تناسلي ظاهر مي شوند . شروع رويش موها از ابتداي بلوغ تا ۱۵ سالگي و قبل ازاولين انزال مي باشد . در ابتدا اين موها کم ، نازک و ظريف اند و بتدريج تيره رنگ ، زبر و مختصري پيچ دار مي شوند .
رويش موي صورت ، زيربغل وافزايش موي بدن : رويش اين موها پس از تکميل رشد موهاي زهار اتفاق مي افتد . بعضي افرد پرموتر از ديگران هستند و در بعضي ممکن است موهاي روي قفسه صدري رشد نکند .
زبر شدن پوست : پوست زبر مي شود و رنگ آن خاکستري مي گردد . منفذ پوست بازتر و وسيع تر مي شوند .
فعاليت غدد چربي : غدد چربي در پوست بزرگ و فعال مي شوند . در اثر افزايش فعاليت غدد چربي ممکن است جوشهايي روي صورت و پوست بدن ظاهر شوند که به آنها آکنه مي گويند و محل شايع آنها صورت است . اين جوشها نبايد دستکاري شوند زيرا در اثر دستکاري حالت چرکي پيدا مي کند و احتمال آنکه جايشان به صورت فرورفتگي در صورت باقي بماند بيشتر مي شود . اگر اين جوشها زياد شدند و ايجاد ناراحتي کردند بهتر است با مشورت والدين به پزشک مراجعه شود و از خوردن شيريني وغذاهاي چرب و پرادويه حتي المقدور خودداري شود . در ضمن غدد عرق زيربغل شروع به فعاليت ميکند و عرق کردن در مراحل پيشرفت بلوغ افزايش مي يابد . اين فعاليتهاي غدد چربي وعرق ممکن است سبب توليد بوي خاصي که کمي ناراحت کننده است شود .
تغيير صدا : تغيير صدا ناشي از رشد طنابهاي صوتي است . تغيير صدا در زمان رشد کامل صورت مي پذيرد . صدا در ابتدا خشن و بعد بم مي شود و در ابتدا کمي ناهنجار و شايد دورگه است ولي به تدريج آهنگ صدا مطلوبتر مي شود .
رشد عضلات : عضلات بخصوص عضلات سينه رشد مي کند و نيرو مي گيرد ؛ ساقها و بازوان و شانه ها شکل مي گيرند .
برآمدگي در محل پستان : برآمدگيهاي مختصري در اطراف نوک پستان در مردان بين ۱۲ تا ۱۴ سالگي ظاهر مي شود . اين حالت چند هفته طول مي کشد و سپس هم در تعداد و هم در اندازه کاهش مي يابند .
پس : تغيير در اندازه و اندامهاي بدن و بروز صفات اوليه و ثانويه جنسي از علائم بلوغ هستند .
دوران نوجواني و بلوغ يکي از مهمترين دوران زندگي فرد است و بايد به آن توجه لازم شود زيرا :
بخش قابل ملاحظه اي از جمعيت کشورهاي در حال توسعه را نوجوانان تشکيل ميدهند .
بلوغ يکي از مراحل رشد و نمو است که ويژگيهاي خاص خود را دارد و اگر اين خصوصيات شناخته نشوند و رفتار و برخورد مناسبي با آنها نداشته باشيم مشکلات فراواني به بار مي آورند .
بلوغ در واقع يعني بلوغ جنسي . رفتار جنسي اگر در مسير هدايت شده و درست قرار نگيرد آسيب پذيري و مخاطرات فراواني را به وجود مي آورد . بايد با آموزش صحيح وبيان روشن نوجوانان را براي يک زندگي سالم و با نشاط همراه با مسؤوليت پذيري خانوادگي آماده کنيم .
اين وبلاگ توسط محمدرضا رضايی نوشته شده و در روز 10/8/1391 به ثبت رسيده است.